Muzyka w starożytnym Rzymie była przede wszystkim sztuką użytkową i reprezentacyjną. Towarzyszyła wojsku, obrzędom religijnym, teatrowi, igrzyskom i bankietom, a znacznie rzadziej była traktowana jako przedmiot filozoficznej kontemplacji. Rzymianie przejęli wiele instrumentów i pojęć od Greków, a część tradycji dętych rozwinęli pod wpływem Etrusków.
Muzyka jako narzędzie życia publicznego
Rzymianie cenili muzykę za jej zastosowanie. Miała wzmacniać uroczysty charakter wydarzeń, porządkować działania zbiorowe, podkreślać potęgę państwa i dostarczać rozrywki. W przeciwieństwie do Greków nie stworzyli własnej, rozbudowanej teorii etosu, według której rytm, melodia i instrument oddziałują na charakter oraz duszę człowieka.
Nie oznacza to, że muzyka była w Rzymie nieobecna albo mało ważna. Przeciwnie, należała do niemal każdej większej uroczystości. Występowała w przestrzeni publicznej, podczas widowisk, procesji i świąt, a także w życiu prywatnym. Z czasem wykonawcy mogli zdobywać patronat możnych, choć samo zajmowanie się muzyką długo miało niższy prestiż niż działalność wojskowa, polityczna czy literacka. Wielu muzyków pochodziło z Grecji, Etrurii, Orientu lub z grup niewolniczych.
Gdzie używano muzyki?
Rzymskie praktyki muzyczne obejmowały kilka odmiennych obszarów. Nie należy utożsamiać sygnałów legionowych z muzyką bankietową czy obrzędową, ponieważ każda z tych dziedzin miała inne zadania:
- Muzyka wojskowa służyła do przekazywania rozkazów, regulowania marszu, rozpoczęcia ataku, odwrotu i czynności związanych ze sztandarami.
- Muzyka religijna towarzyszyła ceremoniom, świętom, procesjom oraz uroczystościom pogrzebowym.
- Muzyka rozrywkowa pojawiała się podczas bankietów, przedstawień, mimów, komedii, pantomim i igrzysk.
Szczególnie dobrze poświadczona jest funkcja wojskowa. Wegecjusz w dziele O sztuce wojskowej opisywał, jak trąby, rogi i kornety porządkowały ruch legionów. Tuba dawała sygnał do ataku lub wycofania, a cornu pomagało przekazywać polecenia poszczególnym oddziałom. Sygnały musiały być ćwiczone w czasie pokoju, aby żołnierze potrafili rozpoznać je także w chaosie bitwy. Źródła wspominają również o wykorzystywaniu znanych sygnałów do wprowadzania przeciwnika w błąd, choć szczegóły takich działań pozostają trudne do zweryfikowania.
Muzyka pojawiała się także w teatrze. Rzymska publiczność chętniej oglądała komedie, mimy i pantomimy niż tragedie w greckim stylu. Przedstawieniom towarzyszyły śpiew, taniec i gra instrumentalna. Podczas bankietów występowali muzycy, a wielkie zespoły wokalne i instrumentalne podkreślały bogactwo gospodarza. W roku 17 p.n.e., podczas święta Ludi saeculares, chór dzieci wykonał Carmen Saeculare Horacego, zamówione przez Oktawiana Augusta.
Instrumenty używane w starożytnym Rzymie
Rzymskie instrumentarium łączyło tradycje lokalne z zapożyczeniami. W wojsku dominowały instrumenty dęte, natomiast w teatrze, podczas uczt i widowisk wykorzystywano także instrumenty strunowe, perkusyjne oraz hydraulis, czyli organy wodne.
| Instrument | Typ | Główne zastosowanie |
|---|---|---|
| tuba | dęty, długa i prosta trąba | sygnały wojskowe, procesje, igrzyska |
| cornu | dęty, metalowy róg wygięty w łuk | komunikacja w legionach, parady, widowiska |
| tibia, czyli rzymski aulos | dęty, instrument z dwiema rurkami | teatr, uczty, muzyka rozrywkowa |
| kitara i lira | strunowe | akompaniament śpiewu, występy artystyczne |
| hydraulis | instrument klawiszowy zasilany ciśnieniem wody | igrzyska i spektakle |
| scabellum | instrument rytmiczny, rodzaj kołatki | wybijanie tempa w teatrze i tańcu |
Tuba była długą, prostą rurą z brązu lub innego materiału, używaną przede wszystkim do sygnałów. Cornu miało kształt dużego łuku, który częściowo obejmował ciało muzyka. Grający na nim cornicen zamieniał rozkazy ustne na sygnały słyszalne dla oddziału.
Grecki aulos został w Rzymie zaadaptowany jako tibia. Był to instrument dęty z dwiema rurkami, stosowany w teatrze i podczas uczt. Rzymianie znali również lirę i kitarę. Ta druga była większa i pozwalała uzyskać silniejszy dźwięk, dlatego nadawała się do występów przed większą publicznością.
Duże wrażenie robił hydraulis, którego działanie opierało się na ciśnieniu wody. Instrument wykorzystywano podczas widowisk i walk gladiatorów. Zainteresowanie muzyką przypisuje się także Neronowi, który według przekazów śpiewał, grał na kitarze i korzystał z organów hydraulicznych.
Wpływ Greków i Etrusków
Muzyka rzymska nie powstała w izolacji. Rzymianie przejęli od Greków wiele instrumentów, form widowiskowych i terminów. Grecki wpływ był szczególnie silny po podboju Grecji w 146 roku p.n.e. Z kolei Etruskowie przyczynili się do rozwoju tradycji dętej, zwłaszcza instrumentów sygnałowych i praktyk związanych z wojskowością oraz ceremoniami.
Różnica między kulturami dotyczyła przede wszystkim sposobu myślenia o muzyce. W Grecji rozwijano teorię etosu. Uważano, że określone skale, rytmy i instrumenty mogą kształtować emocje, charakter oraz postawy obywateli. Muzyka łączyła się z edukacją, filozofią, matematyką i wychowaniem.
Rzymianie korzystali z części tego dziedzictwa, lecz przystosowywali je do własnych potrzeb. Muzyka miała przede wszystkim działać w konkretnej sytuacji: przekazywać rozkaz, zwiększać splendor uroczystości, podkreślać władzę, wspierać przedstawienie albo urozmaicać ucztę. Dlatego trafniej mówić o Rzymianach jako o adaptatorach greckiej kultury muzycznej niż o twórcach porównywalnej teorii.
Czy wiemy, jak brzmiała muzyka Rzymian?
Nie znamy jej dokładnego brzmienia. Zachowały się instrumenty, ich fragmenty, przedstawienia na mozaikach i freskach oraz opisy autorów antycznych, ale nie dysponujemy pełnym korpusem rzymskich zapisów nutowych. Nie jest nawet całkowicie pewne, w jakim zakresie Rzymianie zapisywali własną muzykę. Jeśli stosowali notację, mogła być związana z systemem przejętym od Greków.
Współczesne zespoły, między innymi wykonujące projekty określane jako Synaulia, próbują odtwarzać muzykę antyczną na podstawie archeologii, opisów literackich i zachowanych instrumentów. Są to jednak rekonstrukcje hipotetyczne. Nie znamy wszystkich skal, sposobów strojenia ani technik wykonawczych, dlatego nie można przedstawiać żadnego współczesnego nagrania jako pewnego obrazu muzyki rzymskiej.
Wiemy dość dużo o funkcjach i instrumentach, lecz znacznie mniej o rzeczywistym przebiegu oraz brzmieniu rzymskich utworów.
Muzyka w starożytnym Rzymie była więc przede wszystkim częścią działania społecznego. Organizowała życie armii, wzmacniała religijne i państwowe ceremonie, towarzyszyła widowiskom oraz podkreślała status gospodarzy. Jej rzymska specyfika nie polegała na stworzeniu odrębnej teorii filozoficznej, lecz na szerokim, pragmatycznym wykorzystaniu zapożyczonych i rozwijanych tradycji.
