Co wydarzyło się w 1789 roku i jak wpłynęło na epokę romantyzmu?

Rok 1789, czyli początek Rewolucji Francuskiej, stał się symboliczną cezurą między oświeceniowym porządkiem a nowoczesnością. Wstrząs polityczny podważył dawne autorytety i zachęcił artystów do poszukiwania innych źródeł poznania niż sam rozum. Z tego kryzysu wyrastał romantyzm, choć w Polsce jego umowny początek przypada dopiero na 1822 rok.

Dlaczego rok 1789 uznaje się za przełom?

Rewolucja Francuska zmieniła nie tylko ustrój Francji, lecz także sposób myślenia o społeczeństwie, władzy i jednostce. Rozpad dawnego porządku stanowego oznaczał zachwianie hierarchią, która przez stulecia uzasadniała pozycję monarchy, arystokracji i Kościoła. Hasła wolności, równości oraz braterstwa dawały nadzieję na stworzenie nowego ładu, ale gwałtowność wydarzeń ujawniła także ciemną stronę politycznych przemian.

W ten sposób osłabł oświeceniowy optymizm oparty na przekonaniu, że rozum i postęp pozwolą uporządkować świat. Rewolucja pokazała, że historia nie rozwija się według prostego, racjonalnego planu. Pojawiły się doświadczenia przemocy, chaosu, rozczarowania i utraty pewności. Dla artystów oznaczało to potrzebę szukania prawdy w emocjach, intuicji, wyobraźni, wierze i tajemnicy.

Nie oznacza to, że w 1789 roku powstał romantyzm jako gotowy prąd literacki. Był to raczej moment przełomu światopoglądowego, który przyspieszył przemiany zachodzące już wcześniej. Tendencje preromantyczne rozwijały się między innymi w Anglii i Niemczech, a sentymentalizm przygotował grunt pod późniejsze zainteresowanie uczuciami oraz indywidualnym przeżyciem.

Jak zmieniło się postrzeganie świata?

Romantycy nie odrzucili całkowicie dorobku oświecenia, lecz sprzeciwili się przekonaniu, że rozum i doświadczenie zmysłowe wystarczają do poznania rzeczywistości. Termin irracjonalizm oznaczał tu uznanie, że istnieją obszary niedostępne logicznemu wyjaśnieniu. Można je poznawać przez uczucie, intuicję, wyobraźnię, religię albo kontakt z naturą.

Kategoria	Oświecenie	Romantyzm
Źródło poznania	Rozum, doświadczenie i obserwacja	Intuicja, uczucie, wyobraźnia i wiara
Stosunek do natury	Natura jako uporządkowany mechanizm możliwy do opisania	Natura jako tajemnica, żywioł i przestrzeń kontaktu z tym, co niewidzialne
Rola jednostki	Człowiek jako część społeczeństwa podlegająca prawom rozumu	Jednostka wybitna, samotna lub buntownicza, zdolna przeciwstawić się zbiorowości
Obraz świata	Możliwy do uporządkowania za pomocą wiedzy	Niejednoznaczny, pełen sprzeczności i tajemnicy

Przewiń tabelę w bok →

Ta zmiana nie była prostym przejściem od jednego zestawu poglądów do drugiego. Romantyzm zachował zainteresowanie wolnością i postępem, ale zaczął pytać o ich cenę. Rewolucyjne hasła mogły prowadzić do wyzwolenia, lecz praktyka polityczna ujawniała również przemoc tłumu i terror. Stąd romantyczna fascynacja zarówno buntem, jak i tragicznym losem człowieka uwikłanego w historię.

Europejska i polska chronologia romantyzmu

W historii kultury europejskiej rok 1789 często przyjmuje się jako początek romantyzmu, a Wiosnę Ludów z lat 1848–1849 jako jego umowny koniec. Jest to szeroka cezura historyczna, która wskazuje na przemiany polityczne i społeczne, nie zaś na datę powstania konkretnego dzieła literackiego.

W Polsce sytuacja wyglądała inaczej. Utrata niepodległości i życie pod zaborami nadały romantyzmowi wymiar narodowy. Artyści nie tylko kwestionowali klasycystyczne normy i oświeceniową przewagę rozumu, ale też szukali języka opisującego doświadczenie zniewolenia, pamięć wspólnoty oraz nadzieję na odzyskanie wolności.

Najważniejsze różnice między europejskim a polskim początkiem epoki wynikają z odmiennego doświadczenia historycznego:

Europa Zachodnia – romantyzm wyrastał między innymi z doświadczenia rewolucji, przemian społecznych i kryzysu dawnych autorytetów.
Polska – romantyczna wrażliwość została silnie związana z rozbiorami, brakiem państwowości i walką o tożsamość narodową.
Rok 1789 – oznacza europejską cezurę historyczną i światopoglądową, a nie początek polskiej literatury romantycznej.
Rok 1822 – wyznacza umowny początek polskiego romantyzmu dzięki wydaniu Ballad i romansów Adama Mickiewicza.

Ballady i romanse były czymś więcej niż zbiorem nowych utworów. Szczególne znaczenie ma ballada Romantyczność, w której doświadczenie Karusi, rozmawiającej z duchem zmarłego ukochanego, zostaje przeciwstawione chłodnemu osądowi starca. Spór ten streszcza konflikt między poznaniem opartym na uczuciu a poznaniem opartym na rozumie.

Jak hasła rewolucji wpłynęły na literaturę?

Rewolucja przyniosła język praw jednostki i sprzeciwu wobec narzuconej hierarchii. Romantycy przełożyli go na język sztuki. Bohater literacki coraz częściej występował przeciwko społeczeństwu, władzy, konwenansom albo prawom, które uznawał za niesprawiedliwe. Bunt nie zawsze prowadził do zwycięstwa. Często kończył się samotnością, klęską lub konfliktem z historią, ale sama gotowość do sprzeciwu nabrała wysokiej wartości.

W literaturze romantycznej szczególnie wyraźnie pojawiły się następujące skutki tego przełomu:

emocjonalność, która pozwalała przedstawiać doświadczenia niedostępne chłodnej analizie;
indywidualizm, czyli przekonanie, że jednostka może posiadać prawdę nieuznawaną przez większość;
zainteresowanie tajemnicą, snem, śmiercią, duchami i światem nadprzyrodzonym;
synkretyzm, czyli łączenie różnych gatunków, stylów, tonów i sposobów przedstawiania rzeczywistości;
motyw buntu przeciw systemowi oraz poszukiwanie wolności osobistej i narodowej.

Zmienił się także język poezji. Klasycy cenili regularność, jasność kompozycji i podporządkowanie utworu ustalonym normom. Romantycy dopuszczali mieszanie form, nastrojów i rejestrów. Wiersz miał wyrażać nie tylko myśl, ale też niepokój, zachwyt, rozpacz oraz poczucie, że świata nie da się zamknąć w jednym logicznym systemie.

W Polsce zapowiedź takiej postawy pojawiła się już w Odzie do młodości Adama Mickiewicza z 1820 roku. Utwór łączy jeszcze klasyczną formę z wezwaniem do wspólnego działania i przemiany świata. Dwa lata później Romantyczność mocniej zaakcentowała pierwszeństwo uczucia i wiary nad poznaniem ograniczonym do tego, co można zmierzyć lub udowodnić.

Dlatego odpowiedź na pytanie, co wydarzyło się w 1789 roku i jaki miało to związek z romantyzmem, nie ogranicza się do wskazania wybuchu Rewolucji Francuskiej. Był to moment, w którym zachwiał się stary porządek, a wolność jednostki stała się zarazem wartością polityczną i tematem literatury. W Europie rok 1789 otworzył drogę do romantycznego przewartościowania, natomiast w Polsce jego idee zostały przetworzone przez doświadczenie zaborów i znalazły własny wyraz w roku 1822.