Folk – co to za gatunek muzyki?

Folk to określenie o dwóch znaczeniach. Może oznaczać amerykański gatunek muzyki popularnej wywodzący się z ballad, bluesa i pieśni tradycyjnych albo muzykę zakorzenioną w kulturze konkretnej społeczności. Te pojęcia często się mieszają, choć nie opisują tego samego.

Co to jest folk?

W znaczeniu gatunkowym folk music oznacza styl amerykańskiej muzyki wokalno-instrumentalnej, który ukształtował się na przełomie lat 40. i 50. XX wieku. Czerpał z angloamerykańskich ballad, szant, bluesa, pieśni pracy, utworów wojskowych i wolnościowych, a także z muzyki przekazywanej wcześniej w tradycji ustnej. Ważną postacią początków tego nurtu był Woody Guthrie.

Ten folk nie jest jednak tym samym co tradycyjna muzyka konkretnego ludu. W połowie XX wieku stał się rozpoznawalnym stylem sceny popularnej, a jego wykonawcy często tworzyli własne piosenki, choć korzystali z melodii, tematów i sposobów akompaniamentu kojarzonych z tradycją. W latach 60. nurt ten połączył się z kulturą singer-songwriterów i zaczął funkcjonować jako szeroka forma muzyki popularnej.

Drugie znaczenie jest szersze i bardziej kulturowe. Folk bywa używany jako potoczne określenie muzyki ludowej, etnicznej albo współczesnych nagrań inspirowanych lokalnymi tradycjami. Stąd bierze się zamieszanie: jedna nazwa opisuje konkretny gatunek rynku muzycznego, a druga – zespół praktyk związanych z dziedzictwem określonej społeczności.

Folk, muzyka tradycyjna, etniczna i world music – czym się różnią?

Najłatwiej rozdzielić te pojęcia, pytając o ich źródło, funkcję i sposób użycia. Poniższe zestawienie pokazuje ogólne różnice, choć granice między terminami nie zawsze są całkowicie sztywne.

Nazwa	Pochodzenie	Cel	Kontekst rynkowy
Folk jako gatunek	Głównie tradycje angloamerykańskie, ballady, blues, szanty i pieśni społeczne	Tworzenie i wykonywanie muzyki popularnej, często z silnym udziałem tekstu	Ukształtowany gatunek sceny komercyjnej, później łączony z popem i nurtem singer-songwriterów
Muzyka tradycyjna lub ludowa	Dziedzictwo konkretnej społeczności, regionu lub grupy kulturowej	Obrzędy, taniec, praca, wspólnota, przekazywanie repertuaru i lokalnej pamięci	Może funkcjonować poza rynkiem, choć bywa też opracowywana i sprzedawana jako nagranie sceniczne
Muzyka etniczna	Muzyka związana z określonym etnosem, regionem i jego historią	Wyrażanie tożsamości kulturowej, praktyka społeczna lub przedmiot badań etnomuzykologicznych	Niekiedy trafia do katalogów fonograficznych, ale sama nazwa nie oznacza konkretnego gatunku komercyjnego
World music	Różnorodne tradycje i współczesne style z całego świata	Opis szerokiej oferty muzycznej przeznaczonej dla międzynarodowej publiczności	Przede wszystkim etykieta rynkowa, która może łączyć bardzo odmienne zjawiska

Przewiń tabelę w bok →

Muzyka tradycyjna wyrasta z życia określonej wspólnoty. Jej znaczenie nie ogranicza się do brzmienia. Może być związana z obrzędem, tańcem, religią, pracą albo lokalnym sposobem świętowania. Nie musi też być wykonywana wyłącznie na dawnych instrumentach. O tym, czy repertuar ma charakter tradycyjny, decydują również jego funkcja, sposób przekazywania i miejsce w życiu danej społeczności.

Muzyka etniczna odnosi się do muzyki konkretnej grupy etnicznej lub kultury. Tybetańskie praktyki muzyczne, klasyczna muzyka Indii czy muzyka związana z określonymi wspólnotami afrykańskimi nie tworzą jednego stylu tylko dlatego, że mogą zostać umieszczone w jednej kategorii sklepowej. Ich źródła, funkcje i systemy muzyczne są różne.

Z kolei world music nie jest precyzyjnym gatunkiem w takim sensie jak blues czy muzyka barokowa. To przede wszystkim szeroka etykieta używana w obiegu medialnym i handlowym. Może obejmować zarówno autentyczne nagrania terenowe, muzykę tradycyjną, jak i nowoczesne produkcje łączące lokalne instrumenty z zachodnią aranżacją. Sama obecność egzotycznego instrumentu nie mówi jeszcze, z jakim rodzajem muzyki mamy do czynienia.

Jak folk zmieniał się od tradycji do muzyki popularnej?

Historia folkowego gatunku nie jest prostą kopią historii muzyki ludowej. To raczej proces przejmowania wybranych elementów tradycji przez scenę popularną:

Korzenie – ballady, szanty, pieśni pracy, utwory wojskowe i wolnościowe oraz repertuar przekazywany ustnie.
Przełom lat 40. i 50. – rozwój amerykańskiej sceny folkowej, na której ważną rolę odegrali wykonawcy tacy jak Woody Guthrie.
Lata 60. – wzrost znaczenia autorów wykonujących własne piosenki i połączenie folku z kulturą singer-songwriterów.
Współczesność – rozszerzenie nazwy na różne produkcje popularne, folkowe fuzje i muzykę wykorzystującą wybrane motywy tradycyjne.

W Polsce słowo „folk” także bywa używane szeroko. Może opisywać zespoły inspirujące się muzyką góralską, twórczość bardów, współczesne opracowania melodii regionalnych albo projekty łączące tradycyjne motywy z popem. W takim użyciu jest to często nazwa stylu scenicznego, a nie ścisła informacja o pochodzeniu repertuaru.

Dlaczego sposób nazywania tej muzyki ma znaczenie?

Uproszczone etykiety ułatwiają sprzedaż i komunikację, ale mogą też zacierać różnice między kulturami. Określenie „muzyka świata” wrzuca do jednego zbioru muzykę o odmiennych historiach, funkcjach i znaczeniach. Gdy muzykę religijną, dworską, obrzędową i rozrywkową opisuje się wyłącznie jako „egzotyczny folk”, znika kontekst, który pozwala ją właściwie rozumieć.

Problem może mieć także wymiar europocentryczny. Zachodnia muzyka popularna bywa traktowana jako punkt odniesienia, a tradycje z Azji, Afryki czy innych regionów świata jako jednolita ciekawostka. Tymczasem w wielu kulturach istniały rozbudowane systemy muzyczne, repertuary dworskie, religijne i klasyczne, których nie da się sprowadzić do kategorii „ludowej” tylko dlatego, że powstały poza Europą.

Nie oznacza to, że współczesne połączenia stylów są niewłaściwe. Folkowe fuzje mogą twórczo korzystać z tradycji, a nowe aranżacje mogą przybliżać słuchaczom repertuar wcześniej mało znany. Ważne jest jednak, by nie mylić nowoczesnej interpretacji z muzyką zachowaną w pierwotnym kontekście i nie używać jednej nazwy jako zastępstwa dla informacji o pochodzeniu.

Najkrócej mówiąc, folk jako gatunek to przede wszystkim amerykańska i później międzynarodowa forma muzyki popularnej inspirowanej tradycją. Muzyka tradycyjna lub etniczna jest natomiast zakorzeniona w konkretnej społeczności i jej praktykach. „World music” pozostaje szeroką etykietą rynkową, dlatego przy opisie konkretnego nagrania lepiej wskazać jego region, kulturę, funkcję i współczesny sposób opracowania.