Jakie są rodzaje pieśni? Przegląd najważniejszych gatunków

Czym jest pieśń?

Pieśń należy do najstarszych gatunków muzycznych. Łączy słowo z dźwiękiem, dlatego jej charakter powstaje zarówno dzięki tekstowi, jak i opracowaniu muzycznemu. Wiersz może wyrażać osobiste przeżycia, opisywać wydarzenia, przyrodę lub przedstawiać bezpośredni zwrot do osoby, bóstwa czy wspólnoty.

Utwór może mieć obsadę solową, zespołową albo chóralną. Wykonanie a cappella odbywa się bez instrumentów, natomiast w pieśniach z akompaniamentem partię wokalną wspiera najczęściej fortepian, orkiestra lub inny instrument. Szczególne znaczenie pieśń zyskała w romantyzmie, gdy kompozytorzy – między innymi Franz Schubert i Robert Schumann – zaczęli traktować akompaniament jako równorzędnego partnera głosu.

Jakie są rodzaje pieśni pod względem budowy?

Klasyfikacja formalna opisuje sposób rozwijania muzyki. Nie należy mylić jej z podziałem tematycznym. Kolęda lub pieśń patriotyczna określa przede wszystkim treść i funkcję utworu, natomiast pieśń zwrotkowa czy przekomponowana mówi o jego konstrukcji.

Największa różnica zachodzi między pieśnią zwrotkową a przekomponowaną. W pierwszej kompozytor powtarza zasadniczy materiał muzyczny przy kolejnych zwrotkach. W drugiej podporządkowuje muzykę treści poszczególnych fragmentów, dlatego melodia, harmonia, rytm i akompaniament mogą zmieniać się niemal bez przerwy.

Pieśń przekomponowana była szczególnie ważna dla romantyzmu. W Królu Olch Schubert różnicuje partie narratora, ojca, syna i tytułowej postaci, a szybkie, powtarzane oktawy fortepianu przywołują odgłos galopującego konia. Podobną zależność między tekstem a muzyką słychać w Małgorzacie przy kołowrotku, gdzie jednostajny ruch fortepianu przypomina obracające się koło. Utwór z 1814 roku jest uznawany za pierwszą pieśń romantyczną.

W pieśni repryzowej powrót materiału nie musi być od razu oczywisty. W Śmierci i dziewczynie Schuberta kontrast między bohaterkami powstaje dzięki zmianom rejestru, dynamiki, artykulacji i melodyki. Partia fortepianu nie ogranicza się do prostego tła, lecz współtworzy dramaturgię utworu.

Jak dzieli się pieśni ze względu na tematykę i funkcję?

Podział tematyczny dotyczy tego, o czym pieśń opowiada oraz w jakiej sytuacji była wykonywana. Ten sam temat może pojawić się w różnych formach muzycznych, dlatego nie zastępuje klasyfikacji formalnej.

Do najczęściej wyróżnianych rodzajów tematycznych należą:

• Pieśni religijne – służą modlitwie, obrzędom lub wyrażaniu treści wiary. Przykładem są kolędy, w tym Cicha noc.
• Pieśni patriotyczne – odnoszą się do wspólnoty narodowej, historii, walki o niepodległość lub pamięci o ważnych wydarzeniach.
• Pieśni miłosne – przedstawiają uczucia, tęsknotę, zachwyt, rozstanie albo konflikt między pragnieniem a rozczarowaniem.
• Pieśni biesiadne – towarzyszą spotkaniom i wspólnemu śpiewaniu, zwykle mają prostą melodię oraz regularną budowę.

Do tej grupy można zaliczyć także pieśni ludowe, żołnierskie, obrzędowe, polityczne i refleksyjno-filozoficzne. Ich funkcja zależy od środowiska, w którym powstały – mogą służyć pracy, świętowaniu, przekazywaniu historii albo wyrażaniu zbiorowych emocji.

Co kształtuje charakter pieśni?

O brzmieniu pieśni decyduje nie tylko jej forma. Kompozytor dobiera środki muzyczne tak, aby podkreślić sens tekstu, charakter postaci i przebieg emocji. Najważniejsze czynniki to:

• Obsada wykonawcza – pieśń może być solowa, zespołowa, chóralna lub orkiestrowa. Inaczej kształtuje się ekspresja pojedynczego głosu, a inaczej brzmienie wielu partii wokalnych.
• Rodzaj akompaniamentu – fortepian może jedynie wspierać melodię albo prowadzić własną, znaczącą narrację. W pieśni romantycznej często ilustruje ruch, nastrój i wydarzenia opisane w tekście.
• Relacja głosu i instrumentu – partie mogą być podporządkowane głosowi, dialogować ze sobą albo mieć podobne znaczenie. W fakturze homofonicznej dominuje jedna melodia z podporządkowanym akompaniamentem, natomiast w bardziej złożonej fakturze partie mogą być równorzędne.
• Melodyka i ambitus – kantylena ma śpiewny, płynny przebieg, a melodia deklamacyjna naśladuje rytm mowy. Ambitus oznacza rozpiętość między najniższym a najwyższym dźwiękiem partii.
• Rytm, tempo i dynamika – szybkie tempo może budować napięcie, wolne sprzyja refleksji, a kontrasty dynamiczne podkreślają zmianę emocji lub postaci.

W pieśniach Schuberta fortepian często pełni funkcję ilustracyjną i dramatyczną. W Królu Olch oddaje galop konia, w Małgorzacie przy kołowrotku przypomina pracę kołowrotka, a w Śmierci i dziewczynie współtworzy kontrast między bohaterkami. Dzięki takim zabiegom akompaniament staje się częścią opowieści, a nie tylko tłem dla śpiewu.

Pieśń jako gatunek romantyczny

Romantycy szczególnie cenili możliwość łączenia muzyki z poezją. Franz Schubert stworzył ponad 600 pieśni, Robert Schumann komponował między innymi cykle Miłość poety i Miłość i życie kobiety, a Johannes Brahms również pozostawił bogaty repertuar tego gatunku. W Polsce ważne miejsce zajmują pieśni Fryderyka Chopina i Stanisława Moniuszki, autora między innymi Prząśniczki oraz licznych utworów ze Śpiewników domowych.

Rozpoznanie rodzaju pieśni wymaga więc odpowiedzi na dwa pytania: jak jest zbudowana muzyka oraz jaką treść i funkcję ma utwór. Dopiero połączenie obu perspektyw pozwala dokładnie opisać dzieło.